Günlük hayatta hepimiz bir “yüz” taşırız. İş yerinde daha sakin, sosyal ortamlarda daha dışa dönük, aile içinde daha uyumlu… Bu yüz, Jung’ın persona dediği; toplumla kurduğumuz ilişkinin aracı, hayata karşı giydiğimiz görünmez maskedir. Aslında persona, doğası gereği kötü değildir. Hepimizin sosyal roller içinde var olabilmesi için belirli ölçüde bir personaya ihtiyacı vardır. Sorun, maskeyi takmak değil; maskeyle özdeşleşmekte başlar.
Psikodinamik açıdan bakıldığında persona, bireyin gerçek iç dünyasını dış dünyanın beklentilerinden koruyan bir ara yüz gibidir. Fakat kişi zamanla bu ara yüzü, yani topluma sunduğu rolü “kendisi” sanmaya başladığında içsel çatışmalar gelişir. İçten içe hissettiği duygularla dışarıya sunduğu imaj birbirinden koptukça, kişi kendi özünden uzaklaşır. Bu uzaklaşma çoğu zaman kaygı, anlamsızlık hissi, sürekli onay beklentisi ya da yapay bir başarı arayışı olarak kendini gösterir.
Persona ile özdeşleşmenin en belirgin yanlarından biri, kişinin kendisini ilişkilerde “rol” üzerinden tanımlamasıdır. “Güçlü olmalıyım”, “Hep kontrol bende olmalı”, “Zayıf görünmemeliyim”, “Sürekli neşeli olmalıyım” gibi katı kurallar kişi için bir kimlik haline gelir. Bu kuralları biraz zorlayan her durumda içsel panik belirir, sanki maskenin düşmesi tüm varlığının çökeceği bir felaket gibi hissedilir. Oysa bu panik, aslında uzun zamandır bastırılan gerçek benliğin kapıyı hafif hafif çalmasıdır.
Jung’ın gölge kavramıyla bir arada düşündüğümüzde, personaya yapışıp kalan birey kendi gölgesini —yani kabul etmediği, bastırdığı, korktuğu yönlerini— görmekten kaçındığı için maskeye daha sıkı sarılır. Böylece toplumsal beklentilerle beslenen sahte bir kendilik oluşur. Bu kendilik, dışarıdan bakıldığında oldukça uyumlu, başarılı, kontrollü ya da neşeli görünebilir; fakat içeride derin bir yorgunluk, tükenmişlik ve “Ben kimim?” sorusuna verilen boş bir yanıt vardır.
Psikodinamik terapide bu durum, kişinin bir dönem kendisine iyi gelmiş ancak zamanla katılaşarak kendi hapishanesine dönüşmüş bir savunma olarak ele alınır. Terapi süreci; maskeyi söküp atmak değil, maskeyle öz arasında esnek bir ilişki kurmayı içerir. İnsanın toplumsal rolleri vardır, evet; fakat bu roller kimliğin tamamı değildir. Kişinin kendi iç dünyasını, korkularını, kırılganlıklarını, gerçek arzularını fark etmesi; maskenin altındaki yüzle temas kurması sağaltıcıdır.
Özellikle yetişkinlikte birçok insan, kendisine bir ömür eşlik eden maskenin aslında ne kadar ağırlaştığını fark ettiğinde terapi arayışına girer. Bu arayış, “Artık rol yapmak istemiyorum” cümlesiyle başlar çoğu zaman. Aslında bu cümle, Jung’ın da vurguladığı gibi, bireyin bireyleşme sürecine ilk adımıdır. Yani persona ile benlik arasındaki sınırı yeniden çizmeye yönelik bir içsel çağrıdır.
Sonuç olarak persona, doğası gereği kötü değil; aksine sosyal hayatın vazgeçilmez bir parçasıdır. Sorun, maskenin hayatımızı yönetmesine izin verdiğimiz noktada ortaya çıkar. İçsel dünyamızla bağ kurmayı, duygularımızı tanımayı, kırılgan yönlerimizi kabul etmeyi öğrendikçe maskemiz daha hafifler. Ve o zaman, hem dünyaya hem kendimize daha samimi bir yüzle yaklaşabiliriz
